PAK's

(Polycyclische Aromatische Koolwaterstoffen)

Inleiding

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's) komen overal in het milieu voor. Ze ontstaan in het algemeen bij onvolledige verbranding en daarnaast komen ze ook voor in brandstoffen zoals olie. Verder kun je ze ook binnen krijgen door het roken en zelfs door het eten van een geroosterde boterham. Het feit dat PAK's overal in het milieu voorkomen houdt in dat iedereen aan deze stoffen wordt blootgesteld. Over de giftigheid van PAKs voor de mens is veel bekend. Langdurige blootstelling aan PAKs kan kanker veroorzaken en/of beschadiging van het genetische materiaal veroorzaken. Tot de PAKs rekent men enkele honderden verwante stoffen, die over het algemeen met een aantal tegelijk voorkomen.

  • Waar komen PAKs vandaan?
    PAKs ontstaan bij verbranding, bij olieverontreiniging, worden gevormd in het verkeer en bij verschillende industriële processen, zoals in de staalindustrie. Ook het produceren van elektriciteit via kolenstook en afvalverbranding zijn bronnen van PAKs. Daarnaast worden veel PAKs gevormd bij het gebruik van open haarden. Naast deze bronnen zijn er ook natuurlijke bronnen zoals bosbranden en vulkaanuitbarstingen.
    PAKs bevinden zich ook in koolteer en creosootolie. Koolteer werd in het verleden gebruikt voor het schilderen van scheepshuiden en voor waterbouwkundige werken, zoals sluisdeuren. Creosootolie werd gebruikt om hout te beschermen tegen rot zoals bij spoorbielsen. Tegenwoordig worden bielzen voornamelijk van beton gemaakt.

Bronnen naar de Waddenzee

  • Aanvoer uit omringende wateren
    De PAK-gehalten in zwevend stof in de Noordzee, het IJsselmeer en de Eems zijn hoger dan in de Waddenzee. Dit veroorzaakt waarschijnlijk een aanvoer van PAKs naar de Waddenzee. Ook vindt er aanvoer plaats van PAKs vanuit de diverse kanalen en riviertjes vanuit de provincies Noord-Holland, Friesland en Groningen; de zogenaamde zoetwaterspuien.
  • Aanvoer vanuit de lucht (atmosferische depositie)
    Voor het jaar 2000 was de totale hoeveelheid aan PAKs, die via de lucht in de Waddenzee terechtkwam, ongeveer 3050 kg. Deze hoeveelheid is iets hoger dan in 1990. Hier moet echter bij opgemerkt worden dat er over het jaar 2000 meer meetgegevens beschikbaar waren.
  • Waterbodem havens
    In de havens kan slib achterblijven op de bodem. De concentraties van PAK's in het slib op de bodem van de havens rondom de Waddenzee kunnen zo hoog worden dat het opgebaggerde slib niet meer verspreid mag worden in de Waddenzee, maar op het land moet worden opgeborgen.
  • Scheepvaart
    PAKs worden ook gevormd in het verkeer op het water. Voor het verminderen van de uitstoot van schadelijke stoffen als PAKs, wordt steeds meer gebruik gemaakt van schonere brandstoffen en zuinigere scheepsmotoren.

Verspreiding in de Waddenzee

Om een indruk te krijgen van de aanwezigheid van PAKs in de Waddenzee, worden een aantal geselecteerde PAKs gemeten. In het algemeen wordt er een groep van 12 meest voorkomende PAKs gemeten. De meeste PAKs zijn slecht afbreekbaar en betrekkelijk slecht oplosbaar in water. In watersystemen zijn PAKs voornamelijk aan het sediment op de bodem of aan het zwevend stof in het water gebonden. Gebonden aan het zwevend stof in het water kunnen zij over grote afstanden getransporteerd worden en voordat ze ergens naar de bodem zakken. Zodoende kunnen zij verontreiniging van de waterbodem veroorzaken.

  • Zijn PAKs een probleem voor de Waddenzee?
    In het beleidsrapport 'Vierde Nota Waterhuishouding' worden normen gesteld aan het voorkomen van PAKs in zeewater. Een norm geeft aan wat de maximale concentratie in water en waterbodem van een stof mag zijn. In het gehele Waddengebied komen de PAK-gehalten in sediment en zwevende stof boven de gestelde norm uit. PAKs worden zodoende gezien als een probleemstof in de Waddenzee.

Waar blijft de stof?

  • Opname en ophoping
    Omdat hogere organismen, zoals vissen, PAKs kunnen afbreken speelt ophoping en doorvergiftiging vaak geen rol. In roofdieren, zoals viseters, worden altijd lage PAK-concentraties waargenomen. Bij planten- en afvaleters zijn de gemeten concentraties hoger. PAKs kunnen zich ophopen in beestjes als zeepieren, schelpdieren, mosselen en garnalen. Deze organismen leven in nauw contact met de verontreinigde bodem.
  • Afbraak
    De meeste PAKs zijn slecht afbreekbaar. Sommige Bacteriën en schimmels kunnen PAKs wel afbreken maar meestal breken ze slechts één of enkele soorten PAKs af.
  • De giftigheid van PAKs
    De meeste PAKs zijn giftig. Maar verschillende PAKs zijn op verschillende manieren giftig. Dit kan zich uiten in effecten als verdoving, ontstaan van kanker (bijvoorbeeld bij vis) en hormonale verstoring. Dit laatste betekent dat de hormonenhuishouding van dieren beïnvloed kan worden en dat bijvoorbeeld de voortplanting kan verminderen (bijvoorbeeld bij vogels en vissen).

Beleid

De gehalten aan PAKs aan het zwevend stof en het sediment voldoen niet aan de gestelde eisen (de 'normen'). Dat geldt voor veel plaatsen in Nederland. De overheid probeert daarom de hoeveelheid PAKs die in het milieu terechtkomen terug te brengen. Dit kan via wetgeving, maar ook via afspraken met de vervuilers.

  • Emissie naar de lucht
    In 1993 is er een beleidsrapport verschenen dat stelt dat de uitstoot van PAKs, die het milieu belasten, in 2000 gereduceerd moest zijn met 90% ten opzichte van het jaar 1985. In de periode 1985 tot 2000 is een grote vermindering van de uitstoot van PAKs bereikt. In een rapport van de overheid dat 'Emissiereductiedoelstellingen prioritaire stoffen' heet, wordt aangegeven dat in de periode tot 2010 er nog een grote vermindering van de uitstoot dient plaats te vinden met 80 tot 90%. Dit geldt onder andere voor de industrie, het verkeer en de energiesector.
  • Emissie naar water
    Vanaf 1996 is het verboden om PAK-houdende middelen toe te passen binnen de scheepvaart, waterbouw, etc. Ook mogen er vanaf 1999 geen middelen met PAKs voor de verduurzaming van hout dat in direct contact staat met water gebruikt worden. Voor sommige toepassingen, zoals hout voor buitenshuis gebruik, is het nog wel toegelaten.
  • Alternatieven
    Voor het verduurzamen van hout zijn alternatieven beschikbaar in de vorm van het zogenaamde Plato-hout en geacetyleerd hout. Bij beide alternatieven gaat het om bij hoge temperaturen verduurzamen. Oorspronkelijk werd hout ook verduurzaamd met koperzouten maar dat is sinds eind 2001 verboden. Waterbeheerders krijgen nog maar zelden vergunning voor het gebruik van hout dat bewerkt is met creosootolie. Ook andere materialen zoals beton of kunststof kunnen als alternatief dienen.